2019Murat Volkan DülgerTebliğ / konuşma

Özet

7 Şubat 2019 tarihinde, Kişisel Verileri Koruma Kurumu tarafından düzenlenen "II. Kişisel Verileri Koruma Sempozyumu"nda sunmuş olduğum GDPR sunumunu içermektedir.

Tebliğin metni

Bu metin, sunumun düzyazıya aktarılmış kısa hâlidir. Slaytlar, görseller ve tablolar PDF sürümünde yer alır.

Tüzüğün ortaya çıkışı

Kişisel verilerin korunması uzun süre “özel hayatın gizliliği” ya da “özel ve aile hayatına saygı” başlıkları altında ele alındı. Zamanla bu hakların kapsamlarının farklı olduğu kabul edildi ve kişisel verilerin korunması hakkı, temel haklar arasında ayrı ve bağımsız bir hak olarak görülmeye başlandı.

AB'de bu alanı düzenleyen 95/46/EC sayılı Direktif, farklı ülkelerde farklı yorumlandığı için iç hukuklara yeknesak olarak aktarılamadı. Teknolojinin gelişmesi, hukukun yeknesaklaştırılmasını ve yeni bir düzenlemeyi gerekli kıldı. Mevcut ilkeleri modernize etmek amacıyla Avrupa Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) 24 Mayıs 2016 tarihinde kabul edildi ve iki yıllık geçiş süresinin ardından 25 Mayıs 2018'de uygulanmaya başladı. Direktifin yerine geçen Tüzük, 11 bölümde toplanan 99 madde ve 173 gerekçeden (recital) oluşur.

Temel kavramlar ve uygulama alanı

Kişisel veri, belirli veya belirlenebilir bir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir (m. 4). Belirlenebilirlik değerlendirilirken kişiyi doğrudan veya dolaylı olarak belirlemeye yarayabilecek makul her türlü araç dikkate alınır. Veri sorumlusu işlemenin amaçlarını ve yöntemlerini belirler; veri işleyen ise onun adına ve talimatları uyarınca veriyi işler. Özel nitelikli veriler arasında ırk veya etnik köken, siyasi görüş, inanç, sendika üyeliği, genetik ve biyometrik veriler, sağlık ve cinsel yaşama ilişkin veriler yer alır.

Tüzük, Birlik içindeki bir veri sorumlusu veya işleyenin işletmesi bağlamındaki işlemelere, işleme Birlik içinde gerçekleşmese bile uygulanır (m. 3). Birlik dışında kurulu olup Birlik içindeki kişilere mal veya hizmet sunan ya da bu kişilerin Birlik içindeki davranışlarını izleyenler de Tüzüğe tabidir. ABAD, Weltimmo kararında (C-230/14, 1 Ekim 2015) “kuruluş” (establishment) kavramını geniş yorumlamıştır. Başka bir ülke hukukuna göre kurulmuş bir şirket, bir ülkede istikrarlı ve etkin biçimde faaliyet gösteriyorsa orada da kurulmuş sayılır.

Veri işlemenin ilkeleri

5. madde hukuka uygunluk, adillik ve şeffaflık; amacın sınırlandırılması; veri minimizasyonu; doğruluk; sınırlı süre saklama; veri güvenliği ve hesap verebilirlik ilkelerini sayar. Şeffaflık gereği veri sahibine yapılan her bildirim öz, anlaşılır, kolay erişilebilir, açık ve sade bir dille yapılmalıdır. Sunumda bu bağlamda AİHM'in K.H. ve Diğerleri v. Slovakya ile Haralambie v. Romanya kararları anılmıştır.

Amacın sınırlandırılması ilkesine göre ilk amaçla bağdaşmayan bir işleme için yeniden rıza ya da başka bir hukuki dayanak gerekir; amaçlar bağdaşıyorsa yeniden rıza aranmaz. Kamu yararına arşivleme, bilimsel veya tarihi araştırma ve istatistik amaçları, baştaki amaçlarla a priori bağdaşır sayılır. Veri minimizasyonu, verinin “gerekli olanla sınırlı” olmasını ister. Direktif ve 108 No'lu Sözleşme ise “aşırı olmama” ölçütünü kullanıyordu (ABAD, Digital Rights Ireland). Doğruluk ilkesinde Tüzük güncelliği yalnız “gerektiğinde” arar. Bu yüzden bazı verilerin güncellenmesi hukuken yasaktır; örneğin bir tıbbi kayıttaki bulgular, sonradan yanlış oldukları anlaşılsa bile değiştirilmemelidir. Saklama süresi işleme amacıyla sınırlıdır ve veri sorumlusu silme ya da periyodik kontrol için süreler belirlemelidir (AİHM, S. and Marper). Hesap verebilirlik ise veri sorumlusunun ilkelere uyduğunu gösterebilmesini gerektirir (m. 5/2).

Hukuka uygunluk nedenleri ve rıza

İşleme; rızaya, sözleşmenin kurulması veya ifasına, hukuki yükümlülüğe, hayati menfaate, kamu yararına yürütülen bir göreve ya da meşru menfaate dayanabilir. Rıza, özgür, spesifik, bilinçli ve açık bir göstergedir (m. 7). KVKK yalnız açık rızayı tanımlar. Tüzükte “açık rıza” sözcüğü geçmese de rıza bilgilendirmeye dayandığından KVKK'daki açık rızaya benzer. Rıza her zaman ve verildiği kadar kolay geri alınabilmelidir. Bir sözleşmenin ifası, gerekmeyen verilerin işlenmesine rıza şartına bağlanamaz. Madde 29 Çalışma Grubu, işçilerin işverene bağımlılıkları nedeniyle neredeyse hiçbir zaman özgürce rıza verebilecek konumda olmadığını belirtmiştir. Özel nitelikli verilerin işlenmesi ise kural olarak yasaktır ve ancak 9. maddede sayılan istisnai hâllerde mümkündür.

Veri sorumlusunun yükümlülükleri

Birlik dışındaki veri sorumlusu veya işleyen, Birlik içinde yazılı olarak bir temsilci atamalıdır (m. 27). Ortak veri sorumluları yükümlülüklerini bir anlaşmayla paylaştırır (m. 26/1). Veri sorumlusu yalnız yeterli güvence sağlayan veri işleyenlerle çalışır (m. 28/1). Riskle orantılı teknik ve düzenlemeye ilişkin güvenlik tedbirleri alınmalıdır (m. 32). Bir kişisel veri ihlali, risk doğurmasının muhtemel olmadığı durumlar dışında, öğrenildiği andan itibaren en geç 72 saat içinde denetim makamına bildirilir (m. 33). Yüksek risk taşıyan ihlaller gecikmeksizin veri sahibine de iletilir.

Kamu kuruluşlarının işlemelerinde, büyük çaplı ve sistematik izleme gerektiren faaliyetlerde ve özel nitelikli verilerin büyük çaplı işlendiği hâllerde veri koruma görevlisi atamak zorunludur (m. 37-39). Görevli bağımsızdır ve görevi nedeniyle işten çıkarılamaz. İşleme faaliyetlerinin kaydı tutulur (m. 30); 250'den az kişi çalıştıran işletmeler belirli koşullarla bu yükümlülükten muaftır. Yüksek riskli işlemelerden önce veri koruma etki değerlendirmesi yapılır ve risk azaltılamıyorsa denetim makamına danışılır (m. 35-36). Davranış kuralları (codes of conduct) ve gönüllü belgelendirme mekanizmaları uyumu göstermenin araçlarıdır (m. 40-43). 25. madde ise güvencelerin tasarım aşamasında entegre edilmesini ve olağan durumlarda yalnız gerekli verilerin işlenmesini ister.

Sınıraşan aktarımlar ve bağımsız denetim

Komisyon bir üçüncü ülkenin ya da uluslararası kuruluşun yeterli koruma sağladığına karar verirse aktarım ayrıca onay gerekmeksizin yapılabilir (m. 45). ABAD'a göre bu koruma, AB hukukunun güvenceleriyle esasen eş düzeyde olmalıdır. Uygunluk kararları en az dört yılda bir gözden geçirilir ve her zaman geri alınabilir, değiştirilebilir veya askıya alınabilir. Böyle bir karar yoksa bağlayıcı kurumsal kurallar ya da standart veri koruma şartları gibi uygun güvenceler aranır (m. 46). Bunlar da yoksa açık rıza veya sözleşmenin ifası gibi 49. maddedeki istisnalar uygulanabilir. Madde 29 Çalışma Grubu'na göre bu aktarımlar istisnai kalmalı ve yinelenmemelidir.

Her üye devlet bağımsız bir denetim makamı kurar (m. 51). Bu makamlar tavsiye verme, inceleme, uyarma, verinin silinmesine karar verme, işlemeyi sınırlama ve konuyu mahkemeye taşıma yetkilerine sahiptir. “Tek durak noktası” mekanizması uyarınca, birden çok üye devlette faaliyet gösteren bir veri sorumlusu bakımından ana işletmenin denetim makamı baş makamdır. Makamlar karşılıklı yardım taleplerine en geç bir ay içinde yanıt verir (m. 60-61). Avrupa Veri Koruma Kurulu (m. 68-70) ve tutarlılık mekanizması (m. 63) yeknesak uygulamaya hizmet eder. Acil durumlarda bir makam, üç ayı geçmemek üzere geçici tedbir alabilir (m. 66).

Veri sahibinin hakları ve yaptırımlar

Veri sahibi bilgilendirilme, erişim, düzeltme, silinme (unutulma), işlemenin sınırlandırılması, veri taşınabilirliği, itiraz ve yalnız otomatik işlemeye dayalı bir karara tabi olmama haklarına sahiptir. Bu haklar ancak kanunla öngörülmüş, meşru amaca yönelik ve demokratik toplumda gerekli bir müdahaleyle sınırlanabilir (m. 23). Silinme hakkı Tüzükten önce açık bir hak olarak düzenlenmiş değildi (ABAD, Google Spain). Unutulma hakkının silinme hakkıyla özdeş olup olmadığı ise tartışmalıdır. Veri taşınabilirliği, daha önce hiçbir belgede düzenlenmemiş yeni bir haktır. İtiraz bakımından ABAD, veri sahibinin haklarının kural olarak veri sorumlusunun ekonomik menfaatlerine üstün geldiğini belirtmiştir.

Veri sahibi denetim makamına şikâyette bulunabilir, etkili kanun yollarına başvurabilir, kâr amacı gütmeyen bir kuruluşça temsil edilebilir ve uğradığı maddi veya manevi zararın tazminini isteyebilir (m. 77-82). İdari para cezaları (m. 83) temel ilkeler, rıza, veri sahibi hakları ve aktarım kurallarına aykırılıkta 20.000.000 Euro'ya veya bir önceki mali yılın dünya çapındaki yıllık cirosunun %4'üne, diğer ihlallerde 10.000.000 Euro'ya veya cironun %2'sine kadar çıkabilir; hangisi yüksekse o uygulanır. Üye devletler ceza kuralları da koyabilir. Örneğin Almanya'nın Federal Veri Koruma Yasası (Bundesdatenschutzgesetz), çok sayıda kişinin kamuya açık olmayan verilerinin hukuka aykırı aktarılmasına para veya üç yıla kadar hapis cezası öngörür. Tüzüğe uyum için dört aşamalı bir yaklaşım önerilmiştir: boşluk analizi, risk analizi, proje idaresi ve kaynak/bütçe planlaması ve uygulamaya koyma.

PDF indir

Bu konudaki diğer yayınlar