Özet
Toplumsal hayatta çok hızlı bir şekilde yer eden elektronik belgelerin hukuki niteliği uzun zamandır kanun koyucu, yargı içtihatları ve doktrin tarafından ele alınmış ve alınmaktadır. Nitekim mevzuatımızda çeşitli kanunlarda elektronik belgelerin hukuki durumu ve niteliği düzenlenmiştir. Ancak elektronik belgelerin sahtecilik suçlarının konusu olup olmayacağı konusunda açık bir hüküm yoktur. TCK m. 204-212 hükümlerinde düzenlenen belge kavramının elektronik belgeleri de kapsayacağı yönünde mevzuatta açık bir hüküm yer almamakta, ancak bu yoruma engel teşkil edecek bir hüküm de bulunmamaktadır.
Gerek belge kavramının sözel (gramatikal yorumu), gerek kanun koyucunun hazırlık çalışmalarındaki iradesi elektronik belgelerin de belgede sahtecilik suçları bağlamında belge olarak kabulünün mümkün olduğunu göstermektedir. Hukuk sistemimizdeki diğer kanunlarda elektronik belgeyle ilgili düzenlemeler, mantık kuralları ve sosyolojik gerçekler ise elektronik belgelerin sahtecilik suçlarının konusu olabilmesini kaçınılmaz bir biçimde zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle, yazılılık, içerik ve düzenleyeni belli olma unsurlarını taşıyan bir elektronik belge, belgede sahtecilik suçlarına konu olabilir.
Tebliğin metni
Bu metin, sunumun düzyazıya aktarılmış kısa hâlidir. Slaytlar, görseller ve tablolar PDF sürümünde yer alır.
Sorunun çerçevesi
Bu sunum, Yargıtay Başkanlığı ile TOBB ETÜ Hukuk Fakültesinin 21-24 Ekim 2019 tarihlerinde düzenlediği Belgede Sahtecilik ve Vergi Suçları Sempozyumunda yapılmıştır. Elektronik belgeler mal ve hizmet siparişlerinden elektronik bankacılığa, e-devlet hizmetlerine kadar hayatın her alanında yaygınlaşmış, sağladığı maliyet avantajı nedeniyle kamuda ve özel sektörde tercih edilir olmuştur. Toplumsal hayatta bu ölçüde yer tutan ve hukuki düzenlemelere konu olan elektronik belgelerin belgede sahtecilik suçlarının konusu olup olamayacağı sunumun temel sorusudur.
Belge kavramı ve unsurları
Belgede sahtecilik suçlarının konusu “belge”dir. Ancak ceza mevzuatında belge kavramının bir tanımı yoktur. Başka kanunlarda ise geniş tanımlar bulunur. HMK m. 199, uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, fotoğraf, görüntü veya ses kaydı gibi verilerin yanında elektronik ortamdaki verileri ve benzer bilgi taşıyıcılarını da belge saymaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu belgeyi “hukuki sonuç doğurmaya veyahut bir durumu belli veya ispat etmeye yarayan yazılar” olarak tanımlamıştır. Doktrindeki ortak tanıma göre belge, düzenleyeni belli olan, içerdiği irade beyanları hukuken değer taşıyan ve belirli bir süreliğine de olsa kalıcı nitelikteki her türlü yazıdır.
TCK m. 204 gerekçesinde ifade edildiği ve doktrinin baskın biçimde kabul ettiği üzere belgenin üç temel unsuru vardır. Belge, kalıcılığı belli bir süre sağlayacak şekilde yazılı olmalı, hukuki değer taşıyan bir içeriğe sahip olmalı ve düzenleyicisi belli olmalıdır. TCK belgeleri resmî belge, özel belge ve resmî belge hükmündeki belge olarak üç gruba ayırır.
Elektronik veri ve elektronik belge
Veri, her türlü bilginin bilişim sistemlerinin işlem yapabileceği, sonuç üretebileceği, saklayabileceği ve gerektiğinde yeniden okuyabileceği şekilde sayısal birimlere dönüştürülmüş hâlidir. Elektronik belge ise elektronik ortamda sayısal olarak kodlanmış biçimde bulunan ve anlamlı bir bütün oluşturan elektronik verilerdir. İnternet üzerinden yapılan hukuki işlemler, e-posta ile gönderilen irade beyanları ve veri taşıyıcılarına kaydedilmiş, irade açıklaması içeren veriler buna örnektir. Bazı disiplinler aşırı geniş ve belirsiz tanımlar kullandığından, hukuki sonuç doğuran elektronik belgenin unsurlarının netleştirilmesi gerekir. Bu unsurlar, sahtecilik suçları bağlamında her belgenin taşıması gereken zorunlu unsurlardır.
Yazılılık unsuru bakımından elektronik belge mürekkeple yazılmış harflerden değil, sayısal verilerden oluşur. Yazıda kullanılan dilin veya aracın önemi yoktur, yazının okunabilir olması yeterlidir. Elektronik belge, yazılım dilinde yazılan ve bu dili konuşma diline çeviren araçlar sayesinde insanlarca doğrudan okunabilen belgedir. Buna karşılık yalnız başka cihazlarca okunabilen, ekranda konuşma dilinde görüntülenemeyen veriler, örneğin çipli kimlik kartlarındaki ya da banka ve kredi kartlarındaki doğrulama verileri, yazılılık şartını sağlamaz.
İçerik unsuru bakımından elektronik belgenin hukuken anlamlı ve sabit bir içeriği olmalıdır. Sürekli değişen bir veri bütünü hukuken anlamlı bir içerik taşıyamaz, bu nedenle veri bütününün bir şekilde sonuçlandırılmış ve tamamlanmış olması gerekir. Bunun birincil aracı elektronik imzadır. Ancak tek yol bu değildir; onaylama mekanizmaları ve zaman damgaları da içeriği sabitleyebilir.
Düzenleyenin belli olması unsuru bakımından fiziki belgedeki ıslak imzanın karşılığı güvenli elektronik imzadır. EİK m. 4'e göre güvenli elektronik imza münhasıran imza sahibine bağlıdır, yalnız onun tasarrufundaki araçla oluşturulur, nitelikli elektronik sertifikaya dayanarak kimliğin tespitini ve sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığının anlaşılmasını sağlar. EİK m. 5 uyarınca güvenli elektronik imza elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurur, HMK m. 205/2 uyarınca da usulüne göre bu imzayla oluşturulan veriler senet hükmündedir. Bununla birlikte fiziki belgede ıslak imza mutlak şart olmadığı gibi, güvenli e-imza ile imzalanmamış ancak içeriği sabitlenmiş ve düzenleyeni açıkça anlaşılan veriler de elektronik belge olabilir. HMK m. 199 bu şartı aramaz; Aile Hekimleri Kanunu m. 5/3 elektronik ortamda tutulan kayıtları resmî kayıt ve evrak sayar. Barkotlu ya da barkotsuz e-devlet belgeleri de bu niteliktedir, zira yazılıdır, hukuki içeriğe sahiptir ve ilgili kurumca düzenlendiği sabittir. İçeriğin bir gerçek ya da tüzel kişinin iradesini yansıtması da önemlidir. Bilişim sistemlerinin otomatik olarak ürettiği içerikler, örneğin bir bakanlık veri tabanındaki log kayıtları, belge niteliğinde değildir.
Yorum araçları açısından elektronik belge
Sözel yorum bakımından TDK sözlüğü belgeyi bir gerçeğe tanıklık eden yazı, fotoğraf, film vb. vesika olarak tanımlar. Mülga 765 sayılı TCK “varaka” ve “evrak” terimlerini kullanırken 5237 sayılı TCK belge kavramını tercih etmiştir. Hazırlık çalışmalarında, Adalet Alt Komisyonunda bu sorun gündeme gelmiş, ancak bir tanımın gelecekte uygulamaya dar gelebileceği düşüncesiyle tanım yapılmasından vazgeçilmiştir.
Kanun sistematiği de aynı yöndedir. Noterlik Kanunu m. 198/A, HMK m. 205 ve m. 445/2, CMK m. 38/A, İcra İflas Kanunu m. 8/A, TTK m. 24 ve m. 64 ile Vergi Usul Kanunu m. 132 ve m. 142 elektronik belgeye ve güvenli elektronik imzaya hukuki değer tanır. Mantık kuralları bakımından elektronik belge yazılı olma, hukuken anlamlı içerik ve düzenleyeni belli olma unsurlarının tamamını karşılar ve sahtecilik suçlarıyla korunan kamu güveni onlar için de söz konusudur. Sosyolojik açıdan e-Yazışma Projesi, Kayıtlı Elektronik Posta (KEP), elektronik belge yönetim sistemleri ve UYAP ile elektronik belge bir tercih olmaktan çıkıp zorunluluk hâline gelmiştir.
Karşılaştırmalı hukukta Avrupa Siber Suç Sözleşmesi m. 7, özgün olmayan verilerle sonuçlanan veri girme, değiştirme, silme veya engelleme eylemlerinin, veriler doğrudan okunabilir olsun ya da olmasın, suç olarak tanımlanmasını öngörür. Alman Ceza Kanunu m. 269 ispat açısından önemli verilerde sahteciliği ayrıca düzenler; İsviçre Ceza Kanunu m. 110/5 aynı amaca hizmet eden bilgisayar kayıtlarını yazılı biçime eşit tutar. Sözleşmeye taraf olup elektronik belgede sahteciliği cezalandıran ülkelerden 29'u Almanya örneğindeki gibi özel düzenlemeye sahiptir; Fransa ve İspanya'nın da aralarında bulunduğu 11 ülke ise bu fiili genel belgede sahtecilik suçu kapsamında cezalandırır.
Varılan sonuç
TCK m. 204-212'deki belge kavramının elektronik belgeleri kapsadığına dair açık bir hüküm yoktur, ancak bu yoruma engel bir hüküm de yoktur. Görüşümüze göre sözel yorum ve kanun koyucunun hazırlık çalışmalarındaki iradesi elektronik belgelerin belge olarak kabulünü mümkün kılmakta; diğer kanunlardaki düzenlemeler, mantık kuralları ve sosyolojik gerçekler ise bunu kaçınılmaz hâle getirmektedir. Yazılılık, içerik ve düzenleyeni belli olma unsurlarını taşıyan elektronik belge sahtecilik suçlarına konu olabilir. Burada belge, elektronik belgenin çıktısı ya da ekran görüntüsü değil, kendisidir ve suçun konusu onu oluşturan elektronik verilerdir. Bu nedenle başkalaştırma da elektronik ortamda gerçekleşmeli ve adli bilişim incelemesiyle elektronik ortamda tespit edilmelidir.
Suç tipleri ve içtima
Bir kamu görevlisinin göreviyle ilgili olarak düzenlediği elektronik belge resmî belgede sahtecilik suçlarına (TCK m. 204-206) konu olabilir; ancak belgenin üç unsuru yanında öngörülen şekil şartını da taşıması gerekir. TCK m. 206 bakımından elektronik belgelerin bir özelliği yoktur: beyan niteliğindeki elektronik bir formun, örneğin imar barışı kapsamında yapı kayıt belgesi için yapılan elektronik başvurunun, gerçeğe aykırı doldurulması bu suçu oluşturur. Elektronik yazışmalar, online GSM sözleşmeleri, ticari defterler, elektronik biniş kartları ve takograf çıktısı özel belgede sahtecilik suçlarının (TCK m. 207, 208) konusu olabilir. Elektronik imza içeriğin tamamını kapsadığından ve içeriksiz imza atılıp altı doldurulamadığından, açığa atılan imzanın kötüye kullanılması suçu (TCK m. 209) elektronik belgelerde oluşamaz. TCK m. 210/1'deki kambiyo senedi, emtiayı temsil eden belge, hisse senedi ve tahvil şimdilik elektronik ortamda düzenlenemez; buna karşılık Noterlik Kanunu m. 198/A uyarınca düzenlenen elektronik vasiyetname resmî belge hükmündedir. TCK m. 211'de belirtilen amaçlarla işlenen sahtecilikte, örneğin gerçekte var olan bir alacak için ticari elektronik defterin sahte doldurulmasında, daha hafif cezayı gerektiren hâl gerçekleşir.
Elektronik belgede sahtecilik ile TCK m. 244 arasındaki ilişkide, TCK m. 212 gerçek içtimayı öngörse de m. 244/4'teki “başka bir suç oluşturmaması halinde” koşulu buna engeldir; her iki suçu oluşturan eylem için yalnızca belgede sahtecilikten ceza verilir. Belge niteliği taşımayan bir veri bütününde, örneğin bir kamu kurumunun veri tabanında ya da çipli kartın doğrulama verilerinde yapılan başkalaştırmada, fayda sağlanıp sağlanmadığına göre m. 244/2 veya m. 244/4 uygulanır. Bu başkalaştırma doğrudan ve kaçınılmaz olarak bir belgenin üretilmesi sonucunu doğuruyorsa, dolaylı faillik yoluyla belgede sahtecilik suçu oluşur. Adalet Bakanlığı KGM'nin tasarı taslağı da m. 244'e, bu fiillerle oluşturulan verilere dayanılarak sahte belge düzenlenmesi hâlinde belgede sahtecilik hükümlerinin ayrıca uygulanacağını öngören bir 5. fıkra eklenmesini planlamaktadır.
Bu konudaki diğer yayınlar
Dülger, Murat Volkan, “Kripto Varlıkların Suç Gelirlerinin Aklanmasında Kullanılması ve Alınması Gereken Önlemler”, İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 10, S. 1, 2024, s. 41-94.
Dülger, Murat Volkan, “Sosyal Ağ Sağlayıcıların İnternet Haber Sitelerinin ve Şebekeler Üstü Hizmet Sağlayıcıların Hukuki Rejimi ve Eleştirisi”, Dülger Hukuk Bürosu, 1 Haziran 2023.
Dülger, Murat Volkan, “Belgede Sahtecilik Suçlarının Konusu Olarak Elektronik Belge”, Belgede Sahtecilik ve Vergi Suçları Sempozyumu 21-24 Ekim 2019, Yargıtay Başkanlığı / TOBB ETÜ Hukuk Fakültesi Yayını, Ankara, 2020.
Dülger, Murat Volkan, “WhatsApp Güvenlik Değişikliği Ne Anlama Geliyor? Verilerimiz Paylaşılacak mı?”, Dülger Hukuk Bürosu, 5 Ocak 2021.
Dülger, Murat Volkan, “Ticari Elektronik İleti ve İleti Yönetim Sistemi”, Dülger Hukuk Bürosu, 15 Kasım 2020.
Dülger, Murat Volkan, Bilişim Suçları ve İnternet İletişim Hukuku, 11. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025.

